Dinsdag 24 oktober werd bij boekhandel Scheltema aan het Rokin in Amsterdam Broer van God, de nieuwe roman van Ivan Wolffers (en zijn eerste bij De Arbeiderspers) gepresenteerd. Het grote publiek kent hem als antiautoritair medicus van zijn beroemde pillengids en talrijke baanbrekende boeken op het terrein van de gezondheid. Maar al die jaren was hij ook (en vooral) schrijver. Broer van God, zijn tiende roman, markeert veertig jaar schrijverschap.

vdh9789029521406.jpg

Toen ik half november vorig jaar de eerste versie gelezen van Broer van God gelezen had, liet ik Ivan Wolffers weten dat ik erdoor geraakt was. Dat kwam, schreef ik hem, omdat het hem gelukt was de geschiedenis van een heel mensenleven op een meeslepende manier te vertellen. Ik sprak er het vermoeden bij uit dat dat meeslepende te maken had met het feit dat hij in deze doktersroman een halve eeuw aan ervaringen in de medische wereld heeft kunnen verwerken. Wat ik er aangrijpend aan vond is de Werdegang van Berend van Doornenbos die zich maatschappelijk ontdoet van zijn hoogstaande idealen (zonder het zelf in de gaten te hebben) maar op het persoonlijke vlak de man is die een leven lang loyaal blijft aan zijn grote liefde. Het was toen nog niet helemaal duidelijk dat De Arbeiderspers ook zijn uitgever zou worden, maar ik liet hem weten dat we het boek graag wilden publiceren.

Over die ontwikkelingsgang van Berend van Doornenbos, zijn hoofdpersoon, sprak Woffers later: ‘Ja, ik schrijf nu eenmaal graag over vallende mannen, misschien ook wel om mijn eigen angst voor een ontmaskering als non-valeur te bezweren.’ Vallende mannen moest dus wel een thema in meer van zijn boeken zijn. Dat zou getoetst moeten worden. Ik dacht nog iets: met zo’n doktersroman (of breder geformuleerd: een roman die zich afspeelt in medische kringen) plaatst hij zich in een bepaalde literaire traditie, of misschien is het wel een genre.

Nu ben ik, net als de betreurde Pieter Steinz, verzot op lijstjes, stambomen en vergelijkende literaire beschouwing. In zijn boek Lezen & cetera heeft hij die passie volledig letterkundig uitgeleefd. ‘Met Lezen & cetera heb ik ook “onze” schrijvers willen inbedden in de wereldliteratuur,’ schrijft Steinz in de inleiding van dat boek. ‘Het biedt een Hollandse blik op het wereldwijde web van de fictie, maar wil in de eerste plaats een aansporing zijn tot lezen. […] Schrijvers worden beïnvloed door schrijvers, en beïnvloeden weer andere schrijvers. Boeken borduren voort op andere boeken, en deden dat al lang voordat “intertekstualiteit” […] in de mode raakte.’

De wat pompeuze, maar toch slechts half schertsend bedoelde vraag luidt dus: hoe hangt Broer van God (toch ook geen bescheiden titel) in het wijde web van de wereldliteratuur?

IMG_2418

In de linkerkolom van zo’n Steinz-schema staan de boeken die van invloed zijn geweest op het boek dat centraal staat, voor mij in deze exercitie verreweg de belangrijkste kolom. Ik vat die kolom wat ruimer op door ook boeken te noemen waardoor de auteur niet per se is beïnvloed maar waarin een vergelijkbaar genre (medische roman) beoefend wordt of die vergelijkbare thema’s aanroeren. En bovendien noem ik, anders dan Steinz, ook auteurs die eendere paden hebben bewandeld vanuit eenzelfde achtergrond. In de tweede kolom wordt het werk dat centraal staat omgeven door een aantal andere werken van dezelfde auteur. Laat ik dat in het geval van Ivan Wolffers kortheidshalve nu al doen. Broer van God, zijn tiende roman, maakt deel uit van een gevarieerd oeuvre dat behalve romans, ook columns, essays, boeken over gezondheid en met Marion Bloem geschreven en royaal geïllustreerde reisboeken over Bali, Java en Sumatra omvat. Wolffers werd eind jaren zeventig op slag een bestsellerauteur door een bundeling van zijn Volkskrant-columns. Beroemd en alom geraadpleegd was ook zijn pillengids Medicijnen, ook in het huis dat ik bewoonde met een geliefde die gezondheidskunde studeerde. Het thema van de vallende mannen (en mannen die er op professioneel vlak en/of in de liefde een potje van maken) vond ik terug in zijn romandebuut De laatste handelsreiziger (1980), Liefste mijn liefste en De verliefde waria. De angst voor het vallen, maar dan in onverschrokken autobiografisch proza, komen we eveneens tegen in een vrij recente bundel als Als de tijd voor altijd stil zou staan en in stukken die hij op zijn blog plaatst. Tot zover over de bedding waarin Broer van God zich bevindt. De derde kolom bewaar ik voor het laatst.

Broer van God vertelt het levensverhaal van Berend van Doornenbos, van zijn studentenjaren tot en met zijn aftakeling, ruim een halve eeuw later. Lotsbepalend is een verblijf halverwege de jaren zestig in Parijs met twee medestudenten: Marga de Penasse, die behalve zijn echtgenote een invloedrijk gynaecologe zal worden, en Kasper de Vos die later bij zijn vader, eigenaar van een groot farmaceutisch bedrijf, zal gaan werken. Berend legt een levensparcours af van een wat sneue, niet erg intrinsiek gedreven medische student tot iemand die algauw hoogmoedige medische idealen gaat koesteren maar die zich gaandeweg – en zonder er erg in te hebben – van dat idealisme ontdoet, wat in zekere zin zijn ondergang bewerkstelligt. Maar bij alles wat hem overkomt en wat hem verandert, houdt hij aan één ding vast: zijn grote liefde voor Marga.

Broer van God past in het genre van de literaire doktersroman. Tot dat genre behoren ook een paar bekende andere Nederlandse romans. De dokter en het lichte meisje van Simon Vestdijk, over een jonge arts die na zijn studie geen praktijk wil beginnen maar waarnemend arts wil blijven, zoals hij in zijn hele denken en doen aan de zijlijn wil blijven, inclusief zijn amoureuze avonturen met de dienstmeisjes van de dokters voor wie hij waarneemt en ‘het lichte meisje’ op wie hij verliefd wordt. Een ander voorbeeld is De verdovers van Anna Enquist, een roman die zich afspeelt in een groot ziekenhuis (op de afdelingen anesthesiologie en chirurgie) en in een psychotherapeutenpraktijk. Ook hier: meerdere vallende mannen!

Als het om schrijvende artsen gaat weet Ivan Wolffers zich – alleen al in de Nederlandse letteren – stevig omringd door collegae: Vestdijk (met wie hij een ontstellende productiviteit deelt), Slauerhoff  (ook gedreven door rusteloosheid en een tomeloze reislust), Willem Brakman  (met wie hij buiten het schrijver-en-arts-zijn zo goed als niks gemeen heeft), maar ook Frederik van Eeden, Belcampo, Maria Vasalis, Rutger Kopland, Toon Tellegen, Anna Enquist en Bram Bakker, als we tenminste ook de dokters van de ziel mee mogen tellen. En daar kan nog een heel rijtje internationale namen aan worden toegevoegd: van Gotfried Benn tot Irvin Yalom om een paar bekende te noemen. Maar eerlijk gezegd geloof ik niet dat Wolffers bij een van die buitenlandse collega arts-auteurs veel heeft willen opsteken.

Maar wel bij Goethe, en dan met name bij zijn Faust. Want aan Berend van Doornenbos kleeft wel degelijk iets faustiaans. Net als Goethes Faust, hoewel misschien minder demonisch en minder opzettelijk, is Van Doornenbos een geleerde (een afgestudeerd medicus) die zijn ziel aan de duivel verkoopt omwille van een verblindende ambitie en een nietsontziende hang naar succes. En net als bij Goethe gaat het om het verhaal van een mens die met vallen en opstaan uiteindelijk toch naar het goede streeft.

Daarnaast is Broer van God ook een tijdperkroman waarin een tragische liefdesgeschiedenis een allesoverheersende rol speelt. Wolffers kent zijn Wolkers en is daar uitgesproken door beïnvloed. Ivan is een kind van de seksuele revolutie, van de vrijheid en van de antiautoritaire mentaliteit: dat alles vinden we in grote porties terug in Broer van God die de hele periode tussen 1963 en 2011 beslaat. Denk aan Turks fruit, en ik verklap al een heel klein beetje van het verhaal.

Het nastreven van (seksuele) vrijheid en het ervaren van de pijn van de liefde, aan de orde gesteld in een roman met een grote tijdspanne – dat vinden we ook bij De ondraaglijke lichtheid van het bestaan van Milan Kundera. Het zou me niets verbazen als Ivan zich mede door dat boek heeft laten inspireren. In ieder geval zijn er andere, enigszins vergelijkbare Nederlandse romans geschreven waarvoor geldt dat ze zijn beïnvloed door dat boek van Kundera: Cirkel in het gras van Oek de Jong en Kaplan van Leon de Winter om er twee te noemen. En misschien zelfs wel Bonita Avenue van Peter Buwalda.

Een laatste thema – dat van het geheugenverlies (veralzheimerung) en lichamelijk aftakeling – verbindt dit boek in de Nederlandse letteren met bij voorbeeld met Bernlefs Hersenschimmen. En over de literaire landsgrenzen heen kijkend kunnen we denken aan een ultiem boek van Philip Roth, Everyman (in Nederland verschenen onder de titel Alleman) waarin een oude man mediteert over eros en thanatos en zich verzet tegen zijn sterfelijkheid. Alweer een vallende man dus. Broer van God is in die zin ook een existentieel boek.

Maar behalve invloed van en gelijkenis met boeken en schrijvers is er nog een andere imposante inspiratiebron. Dat is de muze – en wie anders kan dat zijn dan degene die dat al zo’n veertig jaar is voor hem is. Broer van God is zonder meer een werk van fictie, maar toch is het niet moeilijk in Marga trekjes of kenmerken van Marion Bloem te herkennen. En afgezien daarvan, zo vertelde Ivan me, heeft hij zich voor de structuur van zijn boek waarin twee verhaalstrengen om en om vervlochten zijn laten inspireren door Marion Bloems Meisje van honderd.

Dan nog die derde kolom van Steinz. Daarin gaat het om suggesties voor boeken die in stijl of inhoud doen denken aan Broer van God: andere aanbevelenswaardige romans die zich in de medische wereld afspelen en waarin liefde, dood en ambitie belangrijke thema’s zijn. Die heb ik welbewust al in de eerste kolom ondergebracht. Want hoezo nou: boeken die je kunt lezen na Broer van God? Lees eerst dát boek maar eens!

Zo. Ik heb een verwoede poging gedaan om een boek al bij zijn doopplechtigheid tot een monument te verklaren nog voordat de goegemeente het gelezen heeft. En dan ben ik als uitgever ook nog vooringenomen. Neem me dat maar niet al te kwalijk. Zie het maar als een laudatio voor een schrijver die veertig jaar aan de weg timmert als schrijver, want dát jubileum vieren we met de verschijning van dit boek eveneens.

1

3

4

2

Advertenties